پس ، نتيجهء امتحان مطلقاً - كه اين دو كه ذكر شد از بزرگ‌ترين آنها است - امتياز سعيد و شقى است . در اين امتحان و اختبار نيز حجت خدا بر خلق تمام شود و هلاكت و شقاوت و سعادت و حيات هر كسى از روى حجت و بيّنه واقع گردد و راه اعتراض باقى نماند . هر كس تحصيل سعادت و حيات جاويدان نمايد ، به هدايت و توفيق حق است ؛ زيرا كه تمام اسباب تحصيل را مرحمت فرموده . و هر كس تحصيل شقاوت نمايد و رو به هلاكت رود و تبعيت نفس و شيطان كند ، با فراهم بودن جميع طرق هدايت و اسباب كسب سعادت ، خود به اختيار خود به هلاكت و شقاوت فرو رفته و حجت بالغهء حق بر او تمام است : لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ « 1 » . فصل در بيان نكتهء شدّت ابتلاء انبياء و اوصياء و مؤمنين بدان‌كه پيش از اين مذكور شد « 2 » كه هر عملى كه از انسان صادر مىشود ، بلكه هر چه در ملك بدن واقع شود و متعلقِ ادراك نفس شود ، از آن يك نحو اثرى در نفس واقع شود ؛ چه اعمال حسنه باشد يا سيّئه ؛ كه از اثر حاصل از آنها در لسان اخبار به « نكتهء بيضاء » و « نكتهء سوداء » تعبير شده « 3 » ؛ و چه از سنخ لذايذ باشد يا سنخ آلام باشد . مثلًا از هر لذتى كه از مطعومات يا مشروبات يا منكوحات و جز آنها انسان مىبرد ، در نفسْ اثرى از آن واقع مىشود و ايجاد علاقه و محبتى در باطن روح نسبت به آن مىشود و

--> ( 1 ) - البقرة ( 2 ) : 286 . ( 2 ) - ر . ك : صفحه 139 و 178 . ( 3 ) - زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ [ قَالَ : ] « مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَفِي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ بَيْضَاءُ فَإِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً ، خَرَجَ فِي النُكْتَةِنُكْتَةٌ سَوْدَاءُ ؛ فَإِنْ تَابَ ، ذَهَبَ ذَلِكَ السَّوَادُ . وَإِنْ تَمَادَى فِي الذُّنُوبِ ، زَادَ ذَلِكَ السَّوَادُ حَتَّى يُغَطِّي الْبَيَاضَ ؛ فَإِذَا تَغَطَّى الْبَيَاضُ ، لَمْ يَرْجِعْ صَاحِبُهُ إِلَى خَيْرٍ أَبَداً . . . » ؛ زراره از امام باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود : « هيچ بنده‌اى نيست مگر در دل او نقطهء سفيدى است ؛ و چون گناهى انجام دهد ، نقطهء سياهى در آن پيدا شود ؛ سپس اگر توبه كند ، آن سياهى از بين مىرود ؛ و اگر به گناه ادامه دهد بر آن سياهى افزوده شود چندان‌كه سفيدى را بپوشاند ؛ و چون سفيدى پوشيده شد ، صاحب آن هرگز به نيكى و خوبى باز نمىگردد . . . » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 273 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب الذنوب » ، حديث 20 )